تحليل شعر « سومی » اثر یانیس ریتسوس، شاعر اشيا و صحنه ها 

سومي 

هر سه نفر پشت پنجره بودند به دريا نگاه‌كنان.

يكي از دريا مي گفت. دومي مي شنيد. سومي نه مي گفت، نه مي شنيد، او در ژرفناي دريا بود، غوطه ور بود.

در پس جام‌هاي پنجره، حركات نرم و آرام او، در نيلي لطيف؛ شفاف به چشم مي آمد.

او به كشف قايقي مغروق مي‌رفت. زنگ مرده نوبت به صدا درآمد؛

حباب هاي ظريف بالا مي آمدند و با صداهاي كوتاه آرام مي‌تركيدند.

ناگاه يكي پرسيد: « غرق شد؟ » ديگري گفت « غرق شد ».

سومي از عمق دريا آن‌ها را مي نگريست، عبث، همان طور كه غرق شدگان را مي نگرند.

شاید اگر « سومی » ( و برخي ديگر از شعرهاي ريتسوس )، در کتابی تحت عنوان « مجموعه اشعار » منتشر نمی‌شد، خواننده ناآشنا و شايد هم آشنا به ادبيات را به اين پرسش وامي‌داشت كه متن موجود شعر است يا داستان؟! چرا که « سومي » و شعرهاي مشابه ريتسوس، از عناصري داستاني سود مي‌برند كه به برخي از آن‌ها در اين شعر اشاره مي‌كنم. هر چند هميشه ميان شعر و داستان عناصر مشتركي وجود دارد؛ اما در شعرهاي ريتسوس اين عناصر آن‌قدر به هم نزديك و باهم  برابر مي‌شوند كه كار تشخيص را بسيار سخت مي‌كنند.

شعر ريتسوس، سهل و ممتنع است: اشياي ساده‌اي را كه هر روز با آن‌ها سروكار داريم كنار هم مي‌چيند ( كه من نام اين كار را دكوپاژ شاعرانه مي‌نهم.) و به كمك همين دكوپاژ شاعرانه، موقعيت و وضعيت انسان‌ها در زندگي را بر ما آشكار مي‌كند. سپانلو مترجم اشعار ريتسوس در اين باره مي‌گويد: انسان ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‍‍‍‌‌‌‌( در شعر ريتسوس ) كه با حضورش به اشيا معني مي‌دهد، با غيبت خويش معناهاي از دست رفته را تاكيد مي‌كند و اين خود سرآغاز پيامي اجتماعي است: تاكيد بر فقدان‌ها. و نيز مي‌گويد: ريتسوس گرچه به زبان جهاني شعر مي‌گويد و سخنش مفهوم ملت‌هاست، اما عميقا" يوناني است. شعر او سند اميدها و سرخوردگي‌هاي مردم اوست... بدبيني‌اش يك بن‌بست نيست، حامل شناخت و ضعيت است، تشريح موقعيت است، واگذاري خوش‌بيني كوركورانه به ياس آگاهانه است.

و حالا تحليل شعر، همراه با هراسي كه از نام بزرگ ريتسوس دارم؛  نكند جايي اشتباه كرده باشم.

ابتدا به برخي عناصر داستاني موجود در شعر اشاره مي‌كنم كه در شعر‌هاي ريتسوس فروان‌ يافت مي‌شود، تا جايي‌كه « سومي » چيزي كم از يك داستان كوتاه ندارد:

1.صحنه: (در اکثر شعرهای ریتسوس وجود دارد.) که در این شعر به دو  بخش تقسیم شده: این سو و آن سوی پنجره ، به گونه‌اي که دریافت درون‌مایه ( اگر با اثر به عنوان يك داستان برخورد كنيم ) ارتباط مستقیمی با محل قرارگيري شخصيت‌ها در صحنه دارد و مانند یک لوکیشن سینمایی دکوپاژ شده است.

2. نظرگاه ( زاویه دید مشخص ): دانای کل نمايشي محدود می باشد، چرا که به جز سطر آخر شاعر_راوي مانند يك دوربين همه آن‌چه را كه اتفاق مي‌افتد به تصوير مي‌كشد اما به يكباره در سطر آخر ماجرا از نگاه نفر سوم به ذهن خواننده منتقل و نتيجه گيري مي‌شود.

3. درون مایه ی مشخص ( اگر با اثر به عنوان داستان برخورد كنيم ): شباهت نگاه انسان‌ها به هم در وضعيت‌هاي متضاد كه با توجه به درهم تنيدگي عينيت و ذهنيت در شعر سرنوشت مشابهي را براي هر سه نفر رقم خواهد زد.

4. شخصیت پردازي: جالب است که این شعر دارای سه شخصیت می باشد ( نفر اول و دوم، فرعی و نفر سوم، اصلی) که پرداخت‌شان مانند درون‌مایه به وسیله عنصر صحنه و زاویه دید حاکم بر اثر صورت می گیرد.

5. اثر دارای آغاز، میانه و پایان است...

و موارد ریز و درشت دیگری که می توانند نام داستان بر اثر نهند.

اما آن چه سبب شده « سومي »  بيشتر شعر باشد تا داستان، لحن و زبان شاعرانه ( كه البته نقش مترجم در اين ميان غير قابل انكار است. چرا كه ترجمه  احمد پوري از همين شعر فاقد چنين زباني ست و ناخواسته شعر را از دو عنصر مهم يعني عاطفه يا احساس و موسيقي تهي مي‌كند.)  و  از همه مهم تر درهم تنیدگی عینیت موجود و ذهنیت شخصیت هاست که با عبور ازهم شاعر را به مقصود می رسانند. عینیتی حاکی از غرق شدن نفر سوم  در تقابل با ذهنیتی ( نفر سوم و شاعر _ راوی ) که نفر اول و دوم را مغروق می پندارد:

هر سه نفر پشت پنجره بودند به دریا نگاه کنان: اولین تصویر در ذهن خواننده نقش می بندد. ( همان‌طور كه اورهان پاموك نويسنده ترك و برنده نوبل ادبي 2006 مي‌گويد: انديشه تركيب زبان و تصوير است. و در اين شعر و شعرهاي ديگر، ريتسوس با تركيب استادانه و پيچيده اين دو مولفه، خواننده خود را به تفكري عميق وامي دارد، درست همان‌گونه كه نفر سوم را در همين شعر. ) تصویری که در لحظه اول ( قبل از خواندن همه شعر ) سبب می شود به غلط بپنداریم هر سه نفر در کنار هم و در يك سوي پنجره ایستاده اند و باهم مشغول تماشاي دريا مي‌باشند؛ ناشی از شباهت ذهنیت نفر اول و دوم با نفر سوم مي‌باشد. چرا كه هر دو طرف، طرف مقابل را مغروق مي‌پندارند و اگر چه غرق شدن سومي واقعي، ملموس و عيني است، اما ذهنيت نفر سوم برتر از واقعيت موجود است كه حقيقت است و به حق اولي و دومي را به ديده غرق شدگان مي‌نگرد: ( سومي از عمق دريا آنها را مي نگريست، عبث، همان طور كه غرق شدگان را مي نگرند ). چرا كه زنگ مرده نوبت براي اولي و دومي هم به صدا در خواهد آمد. به نوعي سومي آينده عيني اولي و دومي مي‌باشد و با عبث نگريستنش به اولي و دومي گويي از آينده آن ها آگاه است. انسان‌هايي كه به نوبت براي كشف قايق مغروق، خود را به آب مي‌سپارند و در نهايت خود غرق مي‌شوند: (او ( سومی ) به کشف قایقی مغروق می رفت. زنگ مرده نوبت به صدا درآمد. حباب هاي ظريف بالا مي آمدند و با صداهاي كوتاه آرام مي‌تركيدند ). سردي و بي تفاوتي اولي و دوم نسبت به غرق شدن نفر سوم خود دليلي بر مدعاست: ( ناگاه يكي پرسيد: « غرق شد؟ » ديگري گفت « غرق شد ». )

 همين ظرافت‌هاست كه خصلتي سورئاليستي به  شعر ريتسوس مي‌دهد. ( در ايران سورئاليسم اغلب مترادف فراواقع‌گرايي آورده مي‌شود، اما در اصل به معناي واقعيت برتر است.)  در واقع هر سه نفر برحسب موقعیت مکانی‌شان نسبت به پنجره، پشت پنجره قرار دارند و دليل اين‌كه شاعر در سطر اول توضيحي به ما نمي‌دهد و موقعيت هر سه نفر را يكسان نشان مي‌دهد، اول به دليل داستان‌وارگي شعر و دوم ناشي از شباهت ذهنيت و سرنوشت شخصيت‌هاي اين سو و آن سوي پنجره است.